چگونه شوری خاک را کاهش دهیم؟ روش‌های عملی اصلاح خاک شور

شوری خاک یکی از مهم‌ترین و تاثیر گذار ترین در نوع خاک است که  میتواند برای درخت یا گیاهان پیش بیاید. این اتفاق نوعی تنش غیر زیستی است یعنی به موجودات زنده ربطی ندارد. چیزهایی مثل عوامل اقلیمی، شرایط آب و مدیریت نادرست زمین میتواند باعث این اتفاق بشود. شوری خاک چه زمانی رخ میدهد؟

وقتی مقدار املاحی که محلول در خاک هستند مثل کلریدها، سولفات ها ، بی کربنات های سدیم ، کلسیم و منیزیم در خاک خیلی زیاد شود ، غلظت نمک در خاک بیشتر و بیشتر میشود. در این حالت پتانسیل اسمزی خاک افزایش پیدا میکند و ریشه گیاه برای جذب آب با مشکل روبه‌رو می‌شود، حتی اگر خاک مرطوب باشد. همچنین تنش اسمزی برخی یون‌ها مثل سدیم و کلر می‌توانند برای درختان باغ بد و سمی باشد . مثلا میتواند تعادل عناصر غذایی شان را به هم بزند، باعث کمتر شدن رشد و باردهی بد و نامناسب شود. همچنین وقتی نمک خیلی زیاد باشد به بافت خاک هم آسیب وارد میکند ، پس باید بدانیم چگونه باید شوری خاک را درمان کنیم.

تشخیص شوری خاک

اولین کار برای درمان شوری خاک این است که بدانیم خاک چقدر شور است؟ نوع شوری خاک چیست؟
برای این کار از مجموعه ای از شاخص ها مثل هدایت الکتریکی عصاره اشباع یا ECe، درصد سدیم تبادلی یا ESP، و نسبت جذب سدیم یا SAR استفاده میشود.
همانطور که گفتیم یکی از شاخص های شوری خاک میزان سدیم تبادلی است. مثل وقتی زیاد میشود ذرات خاک از هم جدا میشوند و پایداری ذره های خاک یا همان خاکدانه ها کاهش پیدا میکند در نتیجه نفوذپذیری خاک کم می‌شود. یعنی مثلا آب یا هوا نمیتواند در خاک نفوذ کند و به ریشه برسد ، حالا دیگر نمک ها هم در خاک تثبیت شدند و چون آب نمیتواند به خوبی به ریشه برسد نمک ها شسته نمیشوند. این شرایط یک چرخه منفی ایجاد میکند که هی باعث میشود نمک بیشتر و بیشتر شود و خاک با مشکلات شوری بیشتر مواجه شود.

 

به طور کلی شوری خاک در مناطق خشک و نیمه خشک بیشتر اتفاق میافتد و شدید تر هم هست. در این مناطق تبخیر بالاتر است و بارندگی کمتر است که باعث میشود املاح در سطح خاک بمانند‌.

با توجه به همه این توضیحاتی که دادیم شوری خاک اتفاقی آسیب رساننده برای درخت است که باید خیلی خوب کنترل شود . این کار در مدت کوتاه اتفاق نمی افتد بلکه نیاز دارد شما کشاورز عزیز صبور باشید و کارها را به صورت درست و اصولی انجام دهید. برای مهار شوری خاک باید درباره فرآیند هایی مثل انتقال املاح، تعادل یونی، مدیریت صحیح آب و بهبود ویژگی های فیزیکی و شیمیایی خاک اطلاعات داشته باشید. در ادامه مقاله قصد داریم راه حل هایی که باعث بهبود زمین میشود را بخوبی توضیح دهیم.

 

آبشویی و کاهش شوری خاک

آبشویی چیست؟

آبشویی یعنی شستن نمک‌های اضافی خاک با آب و خارج کردن آنها از اطراف ریشه گیاه.
وقتی خاک شور می‌شود، نمک‌ها دور ریشه جمع می‌شوند و گیاه نمی‌تواند آب را به‌خوبی جذب کند. در آبشویی ما باید آب بیشتری وارد خاک کنیم تا این نمک ها در این آب زیاد حل شوند و همراه آب به لایه های پایین تر بروند یعنی جایی که دیگر نتوانند به ریشه آسیب بزنند.

چگونه آبشویی کار میکند؟

در ابتدا همانطور که گفتیم مقدار زیادی آب وارد خاک میشود ، این آب نمک های موجود در خاک مخصوصا آنهایی که اطراف ریشه هستند را در خود حل میکند و به قسمت های پایین تر از ریشه میرود ، به طوری که دیگر نتواند به ریشه آسیب برساند.
کشاورز عزیز توجه کنید برای اینکه آبشویی به خوبی انجام شود و آب شور از اطراف ریشه دور شود باید آب راه خرپج داشته باشد یعنی زهکشی باغتان درست باشد وگرنه نمک فقط جابجا میشود و دوباره بالا می آید.

چه زمانی باید آبشویی انجام دهیم؟

وقتی آزمایش خاک نشان دهد EC بالاست. وقتی روی سطح خاک سفیدک نمکی دیده شود. وقتی گیاهان علائم تنش شوری نشان دهند یعنی رشدشان کم است ، برگ ها زردند یا نوکشان حالت سوختگی دارد. در زمین‌هایی که با آب نسبتا شور آبیاری می‌شوند خاک هم شور شده و باید آبشویی انجام شود.

فرض کنید EC خاکمان برابر با 8 است و ما میخواهیم آن را به 4 برسانیم. زمینمان هم یک هکتار است، همچنین ریشه تا عمق 60 سانتی ریشه نفوذ کرده است. پس ما یک هکتار یا 10.000 متر مربع زمین داریم که تا عمق 60 سانتی متری باید شوری آن رفع شود . پس ما با 6000 متر مکعب خاک سرو کار داریم‌ .

مقدار آب لازم برای آبشویی:

برای اینکه شوری خاک را به اندازه نصفش کم کنیم باید حدود 25 تا 30 درصد حجم خاک به آن آب اضافه کنیم. این مقدار از ظرفیت خاک بیشتر است. پس حدود 1500 تا 2000 متر مکعب آب برای هر هکتار زمین لازم است تا آبشویی به خوبی انجام شود.

البته اگر خاک خیلی شور باشد مثلا EC آن حدود 12 باشد برای آنکه آن را به 4 یا 5 برسانیم باید 3000 تا 4000 متر مکعب آب در هر هکتار استفاده شود.

روش های انجام آبشویی:

• آبشویی سطحی:
  این روش روش ساده ای است اما مصرف آب در آن بالاست . برای این کار زمین را غرقابی میکنند تا آب به عمق زمین نفوذ کند و شوری را از بین ببرد.
• آبشویی همراه آبیاری قطره ای :
  در سیستم قطره‌ای، کمی بیشتر از نیاز گیاه به آن آب میدهند تا بخشی از آن آب برای شستن نمک ها مصرف شود. این روش را بهتر میتوان کنترل کرد و به صرفه تر است.
• آبشویی زمستانی:
  ممکن است منطقه شما جایی باشد که در فصل های بارندگی باران زیاد میبارد . این آب نمک های اضافی آب زا میشوید و به طور طبیعی آبشویی انجام میدهد.

اگر خاکتان علاوه بر شوری، سدیمی هم باشد یعنی ESP اش بالا باشدفقط آبشویی کافی نیست.اول باید با گچ کشاورزی سدیم را با کلسیم جایگزین کنیدو بعد آبشویی انجام دهید تا سدیم خارج شود.

 

اصلاح زهکشی خاک

زهکشی یعنی خارج کردن آب اضافی از خاک. وقتی آب بیش از حد در خاک بماند مشکلاتی ایجاد میکند. مثلا ریشه را با کمبود اکسیژن مواجه میکند ، در نتیجه باعث میشود ریشه خفه شود، نمک ها در خاک میمانند ، سطح آب های زیر زمینی بالا میرود و خاک شورتر و سفت تر میشود.
در واقع زهکشی خوب زهکشی است که در آن آب اضافه داخل خاک برود ، هوا هم بتواند وارد خاک شود و نمک اضافه بتواند از خاک خارج شود.

چه زمانی زمین مشکل زهکشی دارد؟

اگر بعد از آبیاری متوجه شدی آب طولانی مدت روی زمین میماند ، یا متوجه شدید زمین حالت باتلاقی دارد ، اگر متوجه شدید گیاهان زرد شده اند یا اینکه سطح آب زیر زمینی کمتر از 1.5 متر است و اینکه خاک خیلی رسی و سفت شده بدانید باید برای اصلاح زهکشی کار هایی انجام بدهید.

روش های اصلاح زهکشی خاک

• زهکشی سطحی
  برای انجام این روش باید در زمین شیب ملایم ایجاد کنیم مثلا 0.1 تا 0.3 درصد. بعد آن جوی و پشته هایی درست میکنیم که به حرکت و روان شدن آب کمک میکنند. در اطراف زمین هم باید کانال هایی حفر شوند که به خروج آب کمک میکنند.این روش هزینه های کمی دارد و به راحتی قابل اجرا است.
• زهکشی زیر زمینی
  در این روش از لوله های سوراخ دار که جنس سوراخ هایشان پلاستیکی یا سفالی هستند استفاده میکنیم. این لوله ها در عمق 1.5 تا 2 متری خاک باید قرار بگیرند. فاصله لوله ها از هم به جنس خاک بستگی دارد.
  در خاک شنی: فاصله بیشتر
  در خاک رسی: فاصله کمتر
  این فاصله در رنج 20 تا 60 متر است‌ .
  آب اضافی زمین وارد این لوله ها شده و از زمین خارج میشود.
  این روش برای زمین های شور و مناطق با سطح آب زیر زمینی بالا خیلی موثر است.
• شکستن لایه سخت یا زیر شکنی
  بعضی زمین‌ها در عمق 30 تا 60 سانتی‌متری خودشان یک لایه سخت دارند که آب نمی‌گذارد پایین برود.
  برای رفع این مشکل باید از زیرشکن تا عمق 50 تا 70 سانتی متر استفاده شود.
  شکستن لایه سخت نفوذ پذیری را افزایش میدهد، باعث میشود آب راحت تر پایین برود و نمک هم راحت تر خارج میشود.

استفاده از مواد اصلاح کننده و کاهش شوری خاک

مواد اصلاح کننده موادی هستند که به خاک اضافه میکنیم تا شوری خاک کم شود، سدیم اضافی بتواند خارج شود، ساختمان خاک بهتر شود ، نفوذ آب افزایش پیدا کند و رشد ریشه بهتر شود.
این مواد به طور مستقیم نمک را از بین نمیبرند بلکه شرایط را طوری میکنند که نمک بتواند راحت خاج شود.

مهم ترین اصلاح کننده های خاک :

• گچ کشاورزی:
  یکی از مهمترین اصلاح کننده های خاک گچ کشاورزی است. برای خاک های سدیمی و شور . سدیمی استفاده میشود‌. سدیم زیاد باعث سفت شدن خاک می‌شود و در نتیجه آب نمی‌تواند نفوذ کند و زهکشی ضعیف می‌شود. گچ CaSO₄ حاوی کلسیم است. کلسیم جای سدیم را روی ذرات خاک می‌گیرد. بعد از آن سدیم میتواند با آبشویی راحت خارج شود .
  مقدار و روش مصرف:
  میزان استفاده از گچ بسته به میزان سدیم متفاوت است. ولی به طور معمول در خاک با سدیم متوسط : 2 تا 5 تن گچ در هر هکتار نیاز است. در خاک با سدیم شدید: 5 تا 10 تن سدیم در هر هکتار نیاز است. برای اینکار باید گچ را به صورت یکنواخت روی سطح خاک پخش کنید و آن را تا عمق 20 تا 30 سانتی خاک مخلوط کنید . بعد از این کار باید آبشویی انجام شود. دقت کنید اگر آبشویی نکنید اثر بخش نخواهد بود.
• گوگرد کشاورزی :
  در خاک های قلیایی با PH بالا میتوان از این ماده استفاده کرد. گوگرد در خاک به اسید سولفوریک ملایم تبدیل میشود که میتواند PH خاک را کاهش دهد، کاری کند که عناصر غذایی بهتر جذب شوند و به آزاد شدن کلسیم هم میتواند کمک کند. مقدار مصرف آن به PH و نوع خاک بستگی دارد اما به طور معمول 300 تا 800 کیلوگرم در هر هکتار استفاده میشود.
• مواد آلی :
  ماده آلی خاک شامل کود دامی و کمپوست است. این روش خیلی کم هزینه و کاربردی است. باعث میشود ساختمان خاک بهبود پیدا کند ، نفوذ آب بیشتر و بهتر شود ، سفتی خاک کاهش یابد، فعالیت میکروبی بیشتر شود و اثر منفی نمک هم روی ریشه کمتر شود. در هر هکتار معمولا 20 تا 40 تن کود دامی پوسیده استفاده میشود.این کود ها مخصوصا برای خاک رسی خیلی مفیدند.
• اسید های هیومیک و فولیک :
  بیشتر برای بهبود کیفیت خاک در کنار سایر اصلاح‌کننده‌ها میتوان از اسید هیومیک یا اسید فولیک هم استفاده کرد. این مواد باعث میشوند جذب عناصر غذایی خاک بهبود پیدا کند، رشد ریشه بیشتر و بهتر شود و گیاه نسبت به شوری تحمل بالاتری داشته باشد. مقدار استفاده از آنها به نوع محصول بستگی دارد. معمولا در هر هکتار چند لیتر استفاده میشود.

یک مثال عملی برای اصلاح خاک
فرض کنید خاکی داریم که شور و سدیمی است،ESP بالایی دارد و نفوذ آب در آن کم است. برای اصلاح خاک میتوانید این برنامه را اجرا کنید.

• پخش 6 تن گچ در هکتار
• افزودن 25 تن کود دامی پوسیده
• مخلوط کردن با خاک
• انجام آبشویی با 2000 متر مکعب آب

کاشت گیاهان مقاوم به شوری

ممکن است شما هم زمین کشاورزی داشته باشید که خاکش بسیار شور باشد. یکی از راه های رسیدن به سود در این زمین ها این است که به جای کاشتن گیاهان حساس به شوری محصولات مقاوم را بکاریم که بتوانند در خاک شور به خوبی رشد کنند و محصول بدهند.
این کار باعث می‌شود زمین بلااستفاده نماند، کشاورز بتواند از زمینش درآمد داشته باشد ، وضعیت خاک به مرور بهتر شود و فشار نمک روی گیاه کمتر شود.

ممکن است آب شیرین در دسترس نباشد یا زهکشی کامل انجام نشده باشد و اصلاح خاک زمان بر باشد.
در چنین شرایطی کاشت گیاهان مقاوم بهترین راه موقت یا حتی دائمی است.

گیاهان مقاوم به شوری خاک و آب:

گیاهان را بر اساس مقاومتشان به شوری به سه دسته تقسیم میکنیم و میگوییم در هر کدام کاشت چه گیاهانی بهتر است؟

• گیاهان نسبتا مقاوم: مثل جو، چغندر ، پنبه ، سورگوم و کلزا
• گیاهان با مقاومت متوسط: مثل گندم ، یونجه و ذرت
• گیاهان حساس: مثل لوبیا، نخود ، سیب زمینی و پیاز

تحمل گیاهان را بر اساس اینکه خاک با چه EC را میتواند تحمل کند سنجیده ایم.

• جو تا حدود EC 8 را میتواند تحمل کند
• گندم تا حدود EC 6
• و لوبیا در EC بالاتر از 2 آسیب می‌بیند.
• پس اگر EC خاک حدود 7 باشد کاشت لوبیا در آن حتما با ضرر مواجه میشود اما کاشت گندم هنوز اقتصادی است.

 

چطور در خاک شور کشاورزی کنیم؟

ابتدا باید آزمایش خاک انجام دهیم تا بدانیم EC خاک تقریبا چند است. بعد از آن باید گیاه متناسب با EC خاک را انتخاب کنیم، مثلا اگر EC بین 6 تا 8 باشد جو ، پنبه و سورگوم بهترین گزینه ها برای کاشت هستند.

در اوایل رشد گیاه به شوری حساس تر است چون هنوز ضعیف است. بهتر است قبل کاشت یک آبیاری سنگین انجام شود تا خاک شسته شود. بذر را در پشته ها بکارید چون نمک بیشتر در شیار ها جمع میشود.

آبیاری باید منظم باشد چون از خشکی شدید جلوگیری میکند . اگر میتوانید آبیاری را 10 تا 15 درصد افزایش دهید تا نمک خوب شسته شود.

 

کنترل تبخیر آب برای کاهش شوری خاک

تبخیر یعنی آب از سطح خاک بخار شود و به هوا برود. در زمین‌های شور وقتی آب تبخیر می‌شود نمک داخل خاک باقی می‌ماند، نمک به سطح خاک می‌آید، خاک سفیدک می‌زند و شوری بیشتر می‌شود.
پس کنترل تبخیر یعنی آب کمتر هدر برود ، نمک کمتر به سطح بیاید و ریشه در محیط سالم‌تری رشد کند.

روش های عملی کنترل تبخیر

• مالچ پاشی :
  مالچ یعنی پوشاندن سطح خاک. معمولا با چیزهایی سطح خاک را میپوشانیم که باعث میشود رطوبت بیشتر در خاک بماند.
  مالچ ها یا آلی هستند یا پلاستیکی. احتمالا نمونه استفاده از مالچ های پلاستیکی را در باغ های صیفی جات و سبزیجات دیده باشید. مالچ های آلی مثل: کاه و کلش، بقایای گیاهی،خاک اره و کود دامی پوسیده .مالچ میتواند تبخیر را 30 تا 70 درصد کاهش دهد، مصرف آب را 20 تا 40 درصد کم کند و تجمع نمک در سطح خاک را تا حد زیادی کاهش دهد. فرض کنید یک هکتار زمین در منطقه ای گرم و خشک داریم .
  بدون مالچ پاشی مصرف آب سالانه برابر با 8000 متر مکعب است ولی با مالچ پاشی ممکن است مصرف به 6000 متر مکعب کاهش یابد. یعنی 2000 متر مکعب صرفه‌جویی و در عین حال شوری سطحی هم کمتر شده است. پس این روش روشی عالی و کاربردی برای درمان شوری خاک و کمتر شدن مصرف آب است.
• کشت پوششی:
  این کار شامل پوشاندن سطح زمین با گیاهان است‌ . اگر زمین بدون گیاه باشد، آفتاب مستقیم به سطح خاک میخورد و تبخیر زیاد میشود. ولی اگر گیاه و پوشش سبز زیاد باشد سایه ایجاد میشود، دمای خاک 3 تا 8 درجه کمتر میشود و تبخیر هم کاهش پیدا میکند. برای مثال میتوانید بین ردیف ها شبدر یا گیاهان پوششی بکارید.
• آبیاری منظم و دقیق:
  اگر آبیاری کم و سطحی باشد نمک بالا میآید و تبخیر بیشتر میشود . پس کشاورز عزیز برای رفع شوری خاک باید به بحث آبیاری منظم و عمیق دقت کافی داشته باشد تا رطوبت خاک در عمق حفظ شود و نمک در سطح خاک جمع نشود.
• ایجاد باد شکن:
  وقتی باد خیلی باشد سرعت تبخیر آب هم بالاتر میرود . پس تبخیر در مناطق بادخیز بیشتر است. برای رفع این مشکل میتوانیم در اطراف باغ درختان باد شکن بکاریم.
  این کار باعث میشود سرعت باد 20 تا 50 درصد کاهش پیدا کند و تبخیر خیلی کمتر شود.